گروهی به سرپرستی میخال ایرانی در مؤسسه علوم وایزمن، سامانه‌ای مبتنی بر هوش مصنوعی ساخته‌اند که با تحلیل اسکن مغز می‌تواند حدس بزند فرد به چه چیزی نگاه می‌کند و سپس تصویری بسازد که شباهت زیادی به تصویر اصلی دارد. این سامانه در جهت عکس هم کار می‌کند: می‌تواند فعالیت مغزی ناشی از دیدن یک تصویر مشخص را نیز پیش‌بینی کند. این دستاورد در کنفرانس علوم اعصاب شناختی محاسباتی در نیویورک، در سپتامبر ۲۰۲۶، معرفی شد.
این سامانه چگونه کار می‌کند
پژوهشگران یک «رمزگشا» را با داده‌های fMRI هشت داوطلب آموزش دادند که هرکدام در دستگاهی با وضوح بالا حدود ۹٬۰۰۰ تصویر دیدند. رمزگشا دو شاخه دارد: یکی چیدمان رنگ‌ها و شکل‌ها را پیش‌بینی می‌کند و دیگری محتوای تصویر، مثلاً «یک دسته موز» را. سپس یک مدل انتشار ــ نوعی هوش مصنوعی که پیکسل‌های نویزی را به تصویری واضح تبدیل می‌کند ــ تصویر نهایی را می‌سازد. برای جبران کمبود داده‌های جفت‌شده اسکن و تصویر، پژوهشگران «رمزگذاری» هم آموزش دادند که فعالیت مغز را بر اساس هر تصویری پیش‌بینی می‌کند و به این ترتیب، دو مدل در چرخه‌ای پیوسته یکدیگر را بهبود می‌دهند.
اهمیت این دستاورد
رمزگشای جدید برای کار با فردی تازه فقط به حدود یک ساعت داده fMRI نیاز دارد؛ درحالی‌که ابزارهای پیشین تقریباً به ۴۰ ساعت داده نیاز داشتند. با توجه به هزینه ۶۰۰ تا ۱٬۰۰۰ دلاری هر ساعت اسکن، این فناوری برای آزمایشگاه‌های علوم اعصاب کاربردی‌تر می‌شود و در نهایت می‌تواند به افرادی که قادر به صحبت‌کردن نیستند، مانند مبتلایان به سندرم قفل‌شدگی، کمک کند با تبدیل فعالیت مغزی به تصویر ارتباط برقرار کنند.
چرا مهم است
برای عصب‌شناسان، کاهش زمان اسکن به معنای انجام پژوهش‌هایی ارزان‌تر و سریع‌تر است و امکان آزمایش‌های بیشتری درباره پردازش دیداری را فراهم می‌کند. برای بیمارانی که دچار ناتوانی‌های حرکتی شدید هستند، این روش چشم‌اندازی از راهی برای انتقال افکار بدون گفتار ترسیم می‌کند؛ هرچند تا ساخت ابزارهای کاربردی هنوز سال‌ها فاصله داریم.
